XV. Voces et Tabulae

Nunc post Idus Martias Roma tacet. Caesar non vivit. Cives ambulant, sed multi tacent. Alii senatores accusant, alii eos defendunt. Rumor famam multorum mutat. Artemidorus ad domum Laelii redit. Ille libellum adhuc tenet. Caesar libellum non accipit, et nunc verba eius neminem defendunt. Laelius patronus civium est. Atrium Laelii magnum, sed hodie sine voce est. Rhetor in atrio orationem docet. Discipulus est homo qui a rhetore discit. Auditor est homo qui verba dicentis audit. Fabia et Valeria sedent. Fabia et Valeria tabulas in manibus habent. Artemidorus intrat et discipulae surgunt. Fabia libellum videt et rogat: “Cur hunc libellum adhuc portas?” Artemidorus respondet: “Ego libellum porto, quia Caesar eum non accipit.” Ille libellum prope tabulas ponit. Omnis tabula ceram habet. Cera litteras tenet. Stilus in cera litteras facit. Fabia stilum tenet; Valeria quoque stilum tenet. Artemidorus dicit: “Ego scribo, tu scribis, illa scribit.” Deinde dicit: “Nos scribimus, vos scribitis, illi scribunt.” Fabia scribit: “Ego audio.” Valeria scribit: “Nos audimus.” Rhetores docent et discipuli discunt. “Ego doceo,” dicit rhetor, “et vos discitis.” Fabia respondet: “Tu doces; nos discimus.” Rhetor orationem brevem pronuntiat. Discipulae attentae orationem audiunt. Deinde Fabia orationem Artemidori pronuntiat. Memoria Fabiae bona est. Valeria quoque argumentum orationis quaerit. Artemidorus rogat: “Quid est eloquentia sine veritate?” Fabia respondet: “Eloquentia sine veritate periculum est.” Valeria dicit: “Verba clara fraudem celare possunt.” Artemidorus consentit et libellum spectat. “Vos verba auditis,” dicit, “sed argumenta quoque spectare debetis.” Exercitatio huius diei de voce et testimonio est. Ante atrium clamor civium magnus est, sed discipulae manent.

Deinde Laelius atrium intrat. Cum eo Crispus et Marcellus veniunt. Crispus nuntius et veteranus miles est. Nuntii libellos publicos per multas vias portant. Marcellus eques est. Laelius discipulas et hospites salutat. Crispus Valeriam videt et statim ridet. Valeria rogat: “Cur semper rides, Crispe?” Crispus respondet: “Ego rideo, quia tu semper disputas.” Valeria dicit: “Ego rationem quaero; tu iocos dicis.” “Ioci mei breves sunt,” dicit Crispus, “orationes tuae longae sunt.” Valeria respondet: “Tu facete dicis, sed non omnia audis.” Crispus negat: “Non ita est: ego omnia audio et multa memoria teneo.” “Vos duo faceti estis et saepe dissentitis,” dicit Fabia. Crispus respondet: “Nos verbis dissentimus, sed rebus saepe consentimus.” Valeria ridere vult, sed non ridet. Artemidorus eos audit et dicit: “Duae voces unum argumentum aperire possunt.” Crispus rhetorem rogat: “Tu nos doces; num nos te docemus?” “Vos me quoque docetis,” respondet Artemidorus. Omnes rident; Rufinus non ridet. Rufinus prope ostium stat et verba eorum audit. Interea Marcellus ad Fabiam accedit. Fabia tabulam parvam cum sigillo tenet. In tabula pauca verba fidei sunt. Fabia dicit: “Ego tibi fidem promitto.” Marcellus respondet: “Tu mihi fidem promittis, et ego tibi fidem promitto.” “Nos consentimus,” dicit Fabia. “Et vos testimonium nostrum auditis,” dicit Marcellus ad amicos. Laelius et Artemidorus testes sunt. Valeria quoque verba fidei audit. Laelius anulum suum tollit et sigillum in cera facit. Sigillum signum testis est. Fabia tabulam Marcello dat. Marcellus tabulam accipit et scripturam Fabiae spectat. Ille dicit: “Hanc scripturam bene cognosco.” Fabia respondet: “Et ego responsum tuum exspecto.” Marcellus in alia tabula responsum inscribit. Fabia exemplum scripturae Marcelli servat. Laelius dicit: “Concordia inter duas familias initium hic habet.” Rufinus haec verba audit, sed concordiam non amat. Discordia eum delectat. Dum alii de fide dicunt, Rufinus tabulam Fabiae attentus spectat.

Post exercitationem atrium paene vacuum est. Fabia tabulam exercitationis prope mensam relinquit. Rufinus solus in atrio manet. Ille cliens Laelii est, sed patronum nunc non amat. Laelius fraudem Rufini non probat et ei pecuniam non dat. Rufinus Fabiam quoque non amat, quia illa patrem defendit. Ille concordiam Fabiae et Marcelli delere vult. Rufinus tabulam prope mensam capit. Scriptura Fabiae in cera clara est. Rufinus scripturam diu spectat. Deinde novam tabulam et novum stilum parat. Ille exemplum scripturae Fabiae exscribit. Primum unam litteram fingit, deinde alteram. Manus eius tarde scribit, sed scriptura similis est. Rufinus verba falsa in tabula inscribit. In tabula mendaci haec verba sunt: “Fabia Marcellum non amat.” Etiam haec verba sunt: “Fabia alteri viro pecuniam promittit.” Rufinus unum verbum delet et aliud inscribit. Cera fraudem celat, sed non omnia signa celat. Rufinus anulo privato signum in cera facit. Hoc sigillum signo Laelii simile est, sed alius anulus id facit. Rufinus tabulam veram sub toga celat. Tabulam mendacem prope ostium ponit. Deinde unum clientem suum vocat. Rufinus clientem verba falsa docet. Cliens primum non clare pronuntiat: “Fabia Marcellum recusat.” Rufinus negat: “Male pronuntias; clarius dic!” Cliens iterum dicit: “Fabia alium virum exspectat.” Rufinus consentit: “Nunc bene dicis.” Marcellus prope ostium ambulat et susurrum audit. Ille stat, sed homines dicentes non videt. Rufinus subito clamat: “Fabia mendax!” Marcellus clamorem audit et in atrium intrat. Rufinus tabulam de terra tollit. Ille Marcellum videt et dubitare fingit. Marcellus rogat: “Quid in manu tenes?” Rufinus respondet: “Argumentum triste, sed certum.” Marcellus tabulam accipit et scripturam legit. Ille putat: “Scripturam Fabiae cognosco.” Suspicio in animo Marcelli est. Rufinus accusationem facit, cliens testimonium falsum dat. Fabia innocens est, sed Marcellus eam ream putat.

Marcellus tabulam mendacem ad ceteros portat. Fabia iratum eum videt et rogat: “Cur iratus es?” Marcellus dicit: “Tu mihi fidem promittis, sed alium virum exspectas.” Fabia respondet: “Ego hoc nego; accusationem falsam facis.” Marcellus tabulam ostendit. Fabia scripturam spectat et timet. “Haec scriptura scripturae meae similis est,” dicit, “sed haec verba mea non sunt.” Marcellus respondet: “Scripturam tuam cognosco et testimonium audio.” Fabia clamat: “Testis tuus errat; fortasse mendax est!” Rufinus procul stat et clamorem audit. Valeria inter eos intrat et eos tacere iubet. “Vos clamoribus dissentitis,” dicit, “nos argumenta quaerimus.” Fabia tabulam fidei e mensa tollit. Valeria duas tabulas simul tenet. Scripturae similes sunt, sed sigilla dissentiunt. Sigillum tabulae verae signum anuli Laelii habet. Sigillum tabulae falsae signum aliud habet. Valeria rogat: “Marcelle, cur signum aliud non vides?” Marcellus respondet: “Cera fortasse signum mutat; verba tamen clara sunt.” Valeria negat: “Fraus verba quoque fingere potest.” Artemidorus libellum suum tollit. Ille dicit: “Hodie discimus cur auditor diligens argumenta spectat.” Laelius Rufinum quaerit, sed Rufinus iam ab atrio discedit. Fabia eum non vocat. Illa dicit: “Ego innocens sum; tu tamen mihi non credis.” Marcellus respondet: “Nunc Syracusas ire volo.” Laelius libellos publicos ad magistratum Syracusarum mittere debet. Libelli de navibus, mercatoribus, et pace publica dicunt. Crispus eos Syracusas portare potest. Laelius dicit: “Crispe, tu libellos portas; vos duo tabulas portatis.” Crispus respondet: “Ego porto, ille navigat, nos tabulas portamus et simul iter facimus.” Valeria duas tabulas inter libellos ponit. Illa Crispo dicit: “Quaere hanc fraudem in via quoque!” Crispus respondet: “Ego quaero et Marcellus audit; fortasse consentimus.” Marcellus nihil respondet. Fabia dicit: “Vos disceditis; nos hic veritatem quaerimus.” Valeria dicit: “Nos sigillum falsum cognoscimus et testem invenimus.” Laelius consentit: “Vos hic rationem quaeritis; illi tabulas ad mare portant.” Artemidorus dicit: “Omnes discipuli veritatis sumus.” Crispus tabulas et libellos tollit. Marcellus cum eo ad ostium procedit. Rufinus eos e via spectat, sed illi Rufinum non vident. Rumor falsus cum tabulis ad mare procedit. Fabia et Valeria aliam viam ad veritatem parant.