XXXI. Si Audivissem

Post multos annos Lentulus senex, qui diu senator et patronus multorum fuerat, curiam relinquere constituit. Duo praedia, multas tabernas, et magnam clientelam habebat, quorum fructus familiae et apparitoribus cibum parabant. Quoniam auctoritatem cedere sed honorem servare volebat, consilium familiae in atrium vocavit. Tres filiae cum maritis et procuratoribus venerunt. Domitia soror maior prope patrem sedit, Aelia autem prope ostium cum Martiali mansit, dum Scaurus tribunus tabulas publicas custodiebat. In mensa testamentum, codicillus, et tres tesserae erant: una praedium prope mare, altera praedium prope montes, tertia reditus tabernarum repraesentabat. Lentulus se testatorem et iudicem filiarum fecit. Ille portionem cuique ante mortem dare volebat. “Dicite quid de patre sentiatis,” dixit. “Dicite etiam quo obsequio me secuturae sitis.” Domitia prima surrexit atque patrem omnibus patronis maiorem esse dixit; blanditiae eius per totum atrium auditae sunt. Domitia Lentulo tam diligenter blandita est ut hospites laeti essent. Ea promisit comitatum patris semper servatum iri, et Lentulus adulationem pro fide accepit. Domitiae praedium prope mare et prima clientela data sunt. Plautia deinde surrexit et verbis sororis consensit, sed assentatio eius etiam maior erat. Plautia dixit se sine voluntate patris nihil cupere. Ea affirmavit fructus suos patri semper apertos futuros esse. Lentulus verbis assentationis delectatus Plautiae praedium prope montes et secundam clientelam dedit. Aelia tertia ad mensam accessit; pater eam longam orationem facere iussit, illa tamen adulari recusavit. “Te amo quia pater meus es,” respondit. “Amor meus portio praedii non est.” “Obsequium emptum fides mutua esse non potest.” Lentulus responsionem ingratam esse credidit atque Aeliam immemorem beneficiorum appellavit. Aelia dixit se omnium beneficiorum memorem esse, sed memoriam in blanditias mutare noluit. Lentulus iratus tertiam portionem inter sorores divisit. Aelia vestes suas et nihil aliud accepit. Martialis cum ea sine lite discessit. Scaurus codicillum novum obsignavit, translatio praediorum illo die facta est, et procuratores claves Domitiae et Plautiae tradiderunt. Lentulus sibi unam villam et centum comites servavit. Filiae administrationem clientelae acceperunt, itaque cessio potestatis perfecta videbatur. Sed officia reciproca non clare scripta erant. Donatio terram diviserat; blanditiae veritatem celaverant.

Primis mensibus Lentulus in villa Domitiae habitavit. Villa prope mare magna erat, sed fructus minores facti erant. Cum procurator dixisset clientelam magnum sumptum facere, Domitia comitatum patris minuere constituit: primum quinquaginta comites ad alia officia misit, deinde viginti apparitores a villa exclusit. Lentulus causam mutationis quaesivit. Domitia respondit administrationem difficilem necessariam esse. “Praedium nunc mihi traditum est,” dixit. “Fructus ad meos clientes distribuendi sunt.” Lentulus promissum de comitatu recordatus est, sed Domitia dixit se obsequium, non centum comites sine officiis, promisisse. Lentulus dixit: “Haec filia beneficiorum immemor est.” Domitia se rem familiae servare respondit. Nulla pars de officio mutuo consentiebat. Clientes quoque inter duas auctoritates dubitabant. Multi Lentulum patronum veterem appellabant, alii autem Domitiae, quae fructus habebat, obsequebantur. Post rixam Lentulus cum triginta comitibus villam reliquit, quod in villa Plautiae honorem meliorem sperabat. Plautia eum primo laeta accepit. Plautia patri blandita est dum hospites erant, sed post discessum eorum facies eius mutata est. Procurator praedii rationes sumptuum in mensa posuit, tum Plautia dixit triginta comites fructus auferre atque numerum ad decem minuere iussit. Lentulus hanc condicionem repulit. “Domitia quinquaginta mihi reliquit,” dixit. Sorori consentire nunc noluit. Utraque filia maiorem portionem cupiebat. Lentulus omnes comites suos servare conatus est. Plautia portas eis claudi iussit, itaque apparitores patris sine tecto manserunt. Hiems iam erat et pluvia per totam noctem cadebat. Vestibus comitum madidis et via ante portam luto plena, Lentulus ad ostium stans frigore tremuit. Ille filiam iterum admitti oravit. Plautia decem tantum comites admittere volebat. Lentulus sine ceteris intrare recusavit. Ita pater et comitatus a praedio exclusi sunt. Multi comites frigore discesserunt, alii autem sub arboribus madidi manserunt. Lentulus tandem ad villam veteris vilici contendit. Quamquam via longa et luto plena erat, senex saepe cadens iter perfecit. Nemo ex magna clientela ad eum venit. Clientes nesciebant cui obsequi deberent. Translatio iuris etiam officium mutavisse videbatur. Lentulus terram cesserat et auxilium non habebat.

Vilicus veteris praedii Lentulum ad tectum admisit. Tectum parvum erat, sed pluvia sub eo non cadebat; vilicus focum paravit et vestes madidas prope eum posuit. Calor paulatim ad manus senis rediit, quamquam Lentulus animo adhuc algebat. Ille tesseras clientium in mensa posuit. Ex centum comitibus septem tantum manserant. Vilicus ei panem et aquam dedit. Beneficium parvum paenitentiam magnam fecit. Lentulus diem donationis recordatus primum verba Aeliae memoria tenuit. “Si Aeliam audivissem, potestatem non divisissem,” dixit. Sed Aeliam non audiverat et potestatem diviserat, quare nunc sine potestate et sine filia sedebat. “Si responsionem veram accipere potuissem, eam ingratam non appellavissem.” Sed iratus veritatem repulerat; nunc denique adulationem a fide separare poterat. “Si adulationi minus credidissem, blanditias non praemiis ornassem.” Sed Domitiae et Plautiae praemia dederat, quorum blanditiae nunc neque tectum neque calorem dabant. Lentulus codicillum sub pallio invenit. “Si codicillus ille mutatus non esset, Aelia portionem accepisset.” Codicillus tamen mutatus erat, itaque Aelia nulla praedia habebat. “Si tertia portio servata esset, arbitratio facilior fuisset.” Portio servata non erat, quare sorores nunc de fructibus et clientibus certabant. “Si officia reciproca scripta essent, procuratores non dissentirent.” Officia clare scripta non erant, itaque procuratores duas sententias sequebantur. “Si clientela divisa non esset, clientes me non reliquissent.” Sed clientela inter duo praedia divisa erat et multi veteris patroni immemores facti erant. Lentulus etiam suam culpam agnovit. “Si ego beneficiorum mutuorum memor fuissem, obsequium non emissem.” Ille tamen obsequium donationibus emere conatus erat. Nunc septem comites sponte manebant, de quibus Lentulus dixit: “Si tantum ad fructus accipiendos venissent, mecum non mansissent.” Quoniam hi septem fructus nullos exspectabant, eorum fides vera videbatur. Lentulus noctem frigoris quoque recordatus est. “Si tectum ante hiemem paravissem, in luto non tremuissem.” “Si pallium madidum non habuissem, tam diu non tremuissem.” “Si portas aliis non clausissem, filiae mihi portas non clausissent.” Haec condicio eum diu tacitum tenuit. Ut patronus multos homines sine pecunia olim repulerat; nunc ipse a filiabus potentibus repulsus erat. Paenitebat eum non solum potestatis ablatae, sed etiam officiorum non factorum. Paenitentia quae nihil emendat plena esse non poterat. Lentulus vilicum rogavit quid facere posset. Vilicus respondit initium ab Aelia faciendum esse. Lentulus litteras ad filiam scribi iussit. In litteris nullum praedium promisit, sed tantum scripsit se erravisse. Scripsit: “Si audivissem, alia fecissem.” Praeteritum mutari non poterat, sed officium praesens adhuc agi poterat.

Tabellarius litteras ad Aeliam postridie tulit. Ea cum Martiali in parva domo prope Romam habitabat. Aelia verba patris bis legit, quibus ille veniam non imperaverat sed petiverat. Martialis quaesivit num Lentulus vere mutatus esset. Aelia respondit paenitentiam factis probandam esse. Tamen patrem sub tecto relinqui non posse dixit. Illa illo die ad villam vilici profecta est, quo Martialis cum ea et duobus servis venit. Lentulus filiam in ostio vidit. Senex surgere conatus est, sed quia corpus fessum erat, Aelia ad eum cucurrit et pallio eum texit. “Si me numquam vocavisses, tamen venissem,” dixit. Haec condicio poenam recusabat, culpam non negabat. Lentulus dixit: “Si te audivissem, prudentior fuissem.” Aelia respondit eum adhuc multa emendare posse. Martialis focum paravit, comitibus cibum dedit, et Lentulum ad domum suam duci iussit. Domus magna non erat, sed tectum firmum erat. Aelia patri clavem hospitii tradidit. Clavis donatio praedii non erat, sed officium mutuum et reciprocum ostendebat. Lentulus sub novo tecto calorem invenit. Post tres dies consilium de factis emendandis fecerunt. Lentulus codicillum novum scribere volebat. Aelia portionem sine testibus accipere recusavit. Ea arbitrum publicum petendum esse dixit. Administratio clientelae sine senatu mutari non poterat. Martialis relationem ad curiam paravit, qua arbitrationem inter sorores petivit atque fructus, officia, et clientelam iterum examinabat. Lentulus in villa habitare, non imperium, petebat. Comites veteres inter tria praedia distribuendi erant. Nulla filia sola omnem clientelam administratura erat. Domitia et Plautia ad consilium vocatae sunt. Domitia litteras attente legit, quia timebat ne donatio prior abrogaretur, dum Plautia putabat Aeliam tertiam portionem repetere. Utraque soror Scaurum auxilio vocavit. Scaurus duas litteras inter se contulit. Ille de praediis pauca, de Martiali multa cogitavit. Martialis multos veteranos et milites cognoscebat. Scaurus hunc comitatum periculum rei publicae appellavit. Domitia dixit de militibus in arbitrio agendum non esse. Plautia tamen Scauro consensit. Tribunus initium accusationis publicae fecit scribens ambitionem Martialis rem publicam terrere. Aelia accusationem falsam esse respondit. Sed Martialis verbis audacibus iratus est. “Si honorem meum petivissent, eos audivissem,” dixit. “Sed veniam a fautoribus non petam.” Aelia eum monuit ne ira arbitrium corrumperet, sed Scaurus responsionem sine verbis Aeliae recitavit atque ita verba privata in argumentum publicum mutata sunt. Lentulus intellexit novum periculum ortum esse. Si auctoritatem bene servavisset, Scaurus locum minorem habuisset. Sed auctoritas iam divisa erat. Nunc arbitratio familiae suffragium populi exspectabat. Aelia patrem servaverat; Martialis se defendere debebat.