XXXV. Reditus in Illyricum

Post recensionem publicam alterum exemplar in tabulario Romano mansit, alterum autem in Illyricum mittendum erat. Aurelia ante iter novum exemplar elegit. Hoc exemplar non volumen sed codex futurum erat. Volumen unam chartam longam, plerumque e papyro factam, habet, cuius partes lector manibus movet. Codex autem multas paginas habet, et singula pagina pars folii est; folia huius codicis e membrana facta sunt, quae in nave firmior quam charta erat. Scribae recensionem secundam in paginas transcripserunt atque in margine cuiusque relationis fontem posuerunt. Correctiones publicae in margine, non verbis occultis, ostendebantur. Folia ligamento compingebantur, ut liber apertus in mensa manere posset. Aurelia paginas cum exemplari Romano contulit. Artemidorus omnem lectionem clara voce perlegit. Duo conservatores integritatem codicis probaverunt. Uterque paginam in fine subscriptione consignavit, deinde codex incorruptus in arcula ab aqua tuta repositus est. Index separatus custodiam ab uno homine ad alterum narrabat, itaque transmissio ipsa pars probationis facta est. Artemidorus et Aurelia Ostiam profecti sunt, unde navis mercatoria ad Illyricum navigatura erat. Gubernator caelum et ventum ante profectionem, nautae autem antennam, rudentes, vela, et gubernaculum examinaverunt. Arcula codicis procul ab aqua et sentina ligata est. Secundo die nubes graves ab occidente venerunt, quas gubernator videns tempestatem ante noctem futuram esse dixit atque ante undas magnas consilium cepit. Nautas vela minuere et antennam ad navem ducere iussit. Nautae omnes sarcinas novis funibus vinxerunt, alii aquam de sentina exhauriebant, Artemidorus autem vectores ad partes navis tutas duxit. Cum prima unda ad latus navis venit, arcula non mota est. Cum aqua in sentinam descendit, nautae eam statim exhauserunt. Si sarcinae solutae fuissent, arculam fregissent. Si nautae sentinam non curavissent, navis gravior facta esset. Si gubernator caelum non vidisset, portum tutum serius petivisset. Sed omnia officia ante periculum distributa erant. Liburna parva ante navem ad sinum tutum navigavit, cuius signum navis mercatoria secuta est; in sinu nautae ancoram in mare miserunt. Nemo a nave separatus est et nulla arcula in mare cecidit. Involucrum codicis sine aqua et signacula integra erant. Aurelia in indice scripsit quibus consiliis codex conservatus esset. Navis deinde cursum ad Illyricum tenuit, dum Artemidorus de prima tempestate cogitabat; hoc autem iter non casu tantum, sed scientia nautarum incolume erat. Tertia luce montes Illyrici e mari visi sunt.

In portu Illyrico custos speculae navem primum vidit, tum signum ex turri datum et porta portus aperta est. Sebastianus eo die commentarios portus custodiens nomen navis, originem, et horam adventus scripsit, deinde cum Viola ad navem descendit. Duo gemini in uno litore viatores exspectabant. Artemidorus primus e nave descendit, quem Aurelia cum duobus nautis arculam ferens secuta est. Viola Artemidorum ex litteris Oliviae agnovit, dum Sebastianus signaculum Romanum in indice examinabat. Aurelia rogavit quis custodiam portus haberet. Sebastianus se commentarios eo die servare respondit. Ille tabulam portus et signum officii ostendit, sed Aurelia custodiam ei statim non tradidit. Primum quattuor res conferendae erant. Nomen navis cum commissione Romana, dies adventus cum numero dierum itineris, signacula involucri cum indice Romano consenserunt; arcula autem neque aperta neque mutata erat. Deinde Aurelia et Sebastianus tabulam transmissionis subscripserunt. Custodia publica ex Roma ad portum Illyricum transiit. Viola arculam non ut donum privatum accepit, sed codicem toti communitati legendum esse dixit. Olivia clavem et tabulas hospitii, Orsinus signaculum portus et litteras magistratuum ferebat. Hospites ut amici publici, non ut legati ad regem, accepti sunt. Olivia lectionem in foro parandam esse proposuit, cui consilio Orsinus forum magnum ad recitationem dedit. Artemidorus rogavit num populus correctiones quoque auditurus esset. Viola respondit sine correctionibus integritatem non posse intellegi. Ita non solum fabula sed recensio fabulae legenda erat. Arcula sub quattuor testibus aperta est; Aurelia involucrum removit et signacula integra ostendit, deinde codicem e membrana in mensa posuit. Sebastianus volumen portus prope eum posuit, ut populus codicem et volumen simul videre posset. Volumen manibus paulatim movebatur, codex autem in pagina electa apertus manebat, ut Aurelia multas paginas revisere posset. Prima lectio de geminis post naufragium erat. Viola et Sebastianus anulos suos deposuerunt, qui similes erant: unus Violae, alter Sebastiano erat. Viola dixit se fratrem diu mortuum esse credidisse. Sebastianus dixit se sororem in alio litore quaesivisse. Artemidorus quaesivit quid fabula publica vere probaret. Viola respondit anulos recognitionem probavisse. Etiam dixit relationes nautarum iter utriusque probavisse. Sebastianus dixit memoriam suam solam omnia probare non potuisse. Post primam lectionem Olivia hospites ad epulas non statim duxit. Ea cives rogavit quas quaestiones haberent. Puero quaerenti cur aqua in scaena inter geminos posita esset Viola respondit aquam ibi fuisse quia mare eos separaverat. Femina quaesivit cur persona Violae a viro acta esset; quamquam Roscius partes inter histriones arte diviserat, codex nomen verae Violae semper servabat. Lectio ita fabulam et factum separare docebat. Prima pars codicis perlecta erat.

Postridie secunda pars codicis, quae litteras ex multis civitatibus habebat, aperta est. Aurelia omnes litteras statim legere noluit, sed primum modum probationis civibus ostendit. Quinque res in singulis relationibus quaerebantur. Quis litteras scripserat? Unde litterae venerant? Quo signo consignatae erant? Quis alterum exemplar servabat? Quae res nota verba confirmabat? Primae litterae a Fabia Syracusis scriptae erant, in quarum fine signaculum eius et subscriptio Marcelli erant, dum Valeria et Crispus testimonium dederant. Fabia scripsit fidem per duos annos rebus probatam esse. Ea et Marcellus deinde matrimonium sponte fecisse dicebantur. Valeria in cognitionibus publicis testimonia examinabat. Crispus nuntios docebat quid vidissent et quid audivissent clare dicere. Tabula falsa Rufini cum signo fracto conservata erat, quae culpam Fabiae non probabat sed fraudem Rufini ostendebat. Aurelia signum fractum ex fabula prope litteras posuit. Nexus inter rem, testes, et relationem omnibus clarus erat. Secundae litterae ab Aeolia venerant. Marcia eas ut scriba communitatis consignaverat. Signacula Sereni et Silvani quoque ibi erant atque tres calculi albi cum parvo exemplari missi erant. Marcia scripsit pactum insulae adhuc servari. Silvanus iura cultorum sine uno domino defendebat. Tria exemplaria pacti in tribus custodiis manebant, ut, si unum corruptum esset, duo alia integritatem probarent. Aurelia tres calculos prope tres custodias in indice scripsit. Tertiae litterae a Flacco Veronae missae erant. Duae claves et signum publicum in tabula parva monstrabantur, cum quibus Flaccus rationes lacus et tabularii miserat. Tabularium causas mortis Flori et Laeliae conservabat. Negligentiam, odium, et officia omissa civibus commemorabat. Curatores duarum familiarum scrinia simul aperiebant, atque ita monumentum dolorem non tollebat sed condiciones urbis mutabat. Quarta relatio a Horatio ex castris Neratii venit. Cassianus et Sabinus eam subscripserant, et signum sellae vacuae et duarum clavium cum litteris erat. Horatius scripsit Drusum et Severum ad iudicium civile ductos esse. Cassianus imperium recusaverat et privatus manserat. Duo conservatores tabularium duabus clavibus administrabant. Nemo unus dominus memoriae factus erat. Quinta relatio ab Aelia Romae consignata erat. Ea compositionem cum sociis et condicionem Martialis narrabat. Martialis imperium deposuerat et arbitris paruerat, qui civitates sociorum de stipendio et agris audiverant. Aelia scripsit res sociorum restituendas esse ut pax perpetua maneret. Sextae litterae a Nicanore Cyrenae missae erant. Signacula versionis Latinae et Graecae inter se consentiebant, atque Varro et Cleonice condicionem frumenti servaverant. Naves frumenti sine classe militum inter portus navigabant. Nicanor scripsit utramque civitatem suum exemplar servare, ita ut neque Roma neque Cyrena sola conventionem mutare posset. Sebastianus quaesivit num omnes hae relationes verae essent. Aurelia respondit eas integras secundum fontes nunc haberi. “Si novum documentum inveniatur, recensio iterum facienda erit.” “Integritas non in eo posita est quod numquam erramus.” “Integritas in eo posita est quod fontes et correctiones non celamus.” Populus sex relationes approbavit, non quia pulchrae essent, sed quia probari poterant.

Tertio die Olivia concilium de custodia futura vocavit, dum codex in medio foro apertus manebat. Orsinus tria consilia civibus proposuit. Primo consilio codex in villa Oliviae reponi poterat, secundo in tabulario portus claudi, tertio in bibliotheca publica lectoribus communicari. Viola primum consilium improbavit. Memoria communis in una domo privata manere non debebat. Sebastianus dixit secundum consilium custodibus tantum, non lectoribus, servire. Tabularium integritatem servabat sed lectio quoque necessaria erat. Aurelia tertium consilium his condicionibus probavit: bibliotheca duo armaria haberet, codex authenticus in primo sub duabus clavibus reponeretur, exemplaria ad lectionem publicam in altero conservarentur; lector codicem authenticum sub testibus revisere posset, nemo paginam primam sine indice removere posset, omnis transmissio nomine, die, et signo consignanda esset, correctiones post cognitionem publicam communicandae essent. Cives has condiciones suffragio approbaverunt. Olivia unam clavem bibliothecae accepit, altera lectori publico tradita est. Aurelia custodiam Romanam perfectam esse subscripsit, deinde Artemidorus primam lectionem publicam perfecit. Deinde duo iuvenes ex populo ad mensam accesserunt. Una erat filia scribae portus, alter filius nautae qui sentinam exhauserat. Iuvenis paginam de tempestate perlegit, dum puella indicem fontium cum pagina conferebat. Artemidorus eos non rogavit ut verba memoria tantum tenerent. Rogavit ut quaererent cur omnia verba probata essent. Codex clausus custodiri poterat; in codice aperto novae paginae poni poterant. Liber perpetuus non is erat qui numquam mutaretur, sed is cuius mutationes probatae et consignatae erant. Memoria non uni tempori neque uni civitati data erat. Lectores veteres eam novis lectoribus tradere debebant. Haec transmissio nexum inter ignotos homines faciebat. Sebastianus anulum suum prope codicem posuit, prope quem Viola anulum parem posuit. Ille primam tempestatem recordatus est. “Prima tempestate uterque nostrum quaerebat ubi alter esset,” dixit. Viola codicem apertum spectavit. “Nunc simul quaerimus quo haec memoria itura sit,” respondit. Olivia dixit unum exemplar ad bibliothecam insulae mittendum esse. Orsinus navicularium qui postridie profecturus erat invenit. Postquam duo iuvenes omnes paginas cum exemplari authentico contulerunt, Aurelia integritatem novi codicis approbavit. Artemidorus paginam in fine non sententia magna clausit. Ille tantum nomina fontium et diem transmissionis scripsit. Codex novus in arcula ab aqua tuta ligatus est, quam puella et iuvenis ad navem portaverunt. Viola et Sebastianus una in litore stabant, quos mare iam non separabat. Navis ancoram sustulit et vela aperuit, deinde ex portu in mare apertum processit. Codex primus in bibliotheca Illyrica apertus mansit. Alter ad lectores nondum notos navigabat. Liber apertus non finem viae sed initium alterius viae ostendebat.