XXXIII. Foedus Orientale

Post dimissionem exercitus nova lis maritima Romam venit, nam duae civitates easdem naves frumenti sibi vindicabant, dum navicularii condiciones portorii in duabus tabulis aliter scriptas esse dicebant. Senatus itaque legationem maritimam cum classe parva constituit. Varro huic legationi praefectus factus est atque mandatum publicum et litteras privatas accepit. Mandatum iubebat eum exemplaria conferre, naves vindicatas solvere, et societatem navalem confirmare. Litterae Scauri iubebant eum sine novo suffragio nihil stipulari; quia duae sententiae inter se non consentiebant, Varro utramque in cista obsignata posuit. Classis eius quinque triremes multorum remigum et duas liburnas expeditas habebat, quae nuntios et signa portabant. Remigium cuiusque triremis per quattuor horas simul remigabat. Rudentes, antennae, vela, et remi ante profectionem probata sunt. Naves a navalibus Ostiae prima luce solverunt, quas Varro Cyrenam duxit; post longum iter tandem specula portus visa est. Nicanor interpres, qui verba Latina et Graeca optime cognoscebat, ad navem venit atque commissionem Varronis ad regiam prope horrea et navalia tulit. Cleonice in solio alto non mansit, sed cum procuratoribus ad mensam conventionis sedit; Varro in altera parte eiusdem mensae, Nicanor autem inter eos, non post eos, sedit. Primum Cleonice quaesivit quot modios Roma peteret, cui Varro respondit multos ante hiemem necessarios esse. Granaria Cyrenae tantum frumentum habebant. Sed navicularii pretium certum et immunitatem portorii petebant. Cleonice dixit immunitatem sine die certo dari non posse. Varro tres menses sine portorio proposuit. Navicularii stipulati sunt naves suas incolumes servatum iri. Varro classem Romanam commeatum custodituram esse promisit. Unus navicularius fideiussor ceterorum factus est, regia autem fideiussorem alterius partis dedit. Deinde de auxilio navali actum est. Cleonice societatem tantum ad frumentum defendendum volebat. Varro consensit classem Cyrenae Italiam non petituram esse. Classis tamen navigatura erat si iter frumenti interclusum esset. Postquam haec condicio bis recitata est, Nicanor primum conventionem Graece scripsit, deinde versionem Latinam prope eam posuit. Utraque versio easdem partes et condiciones habebat. Tabula Graeca primo rudenti, Latina altero ligata est. Varro et Cleonice utramque versionem contulerunt. Nicanor partes quae discrepabant statim correxit. Duo exemplaria bilinguis conventionis obsignata sunt, quorum unum in regia depositum est, alterum Varro Romam missurus erat. Nicanor tertium exemplar sine signaculo fecit. Hoc exemplar ad interpretandum, non ad imperandum, servabatur. Cleonice disciplinam navalem Varronis laudavit, atque fides eorum ex opere publico, non ex blanditiis, maior facta est. Conventio frumentum et naves in una societate posuerat. Sed excerptum Romae totum contextum non servaturum erat.

Varro relationem plenam cum exemplo Latino Romam misit, cuius signaculum rubrum tabellarius per totum iter servavit; tandem litterae ad officium Scauri venerunt. Scaurus mandatum privatum cum conventione contulit atque vidit Varronem auxilium navale sub condicione promisisse, quae classem moveri iubebat si frumentum interclusum esset. Scaurus tamen excerptum breve paravit, quod verba media tantum habebat: “Classis Cyrenae cum classe Romana navigatura est.” Verba de frumento et itinere omissa sensum totius conventionis mutaverunt. Scaurus citationem in senatu recitavit. Ille dixit Varronem imperium Romanum reginae tradidisse atque classem eius Italiam petituram esse. Nulla navis tamen e Cyrena ad Italiam mota erat. Domitia, quae timebat ne nova societas potestatem Aeliae maiorem faceret, oratoribus accusationis pecuniam dedit, quam Plautia quoque ad causam contulit. Utraque soror de hereditate cogitabat dum senatus de classe disputabat. Scaurus pecuniam ab utraque accepit sed unam citationem recitavit. Multi senatores excerptum pro tota relatione acceperunt, alii autem quaesiverunt cur exemplar obsignatum non aperiretur. Aelia in extrema curia verba audiens quaesivit quis versionem Latinam comprobavisset. Scaurus Nicanorem interpretem fuisse respondit. Aelia quaesivit ubi versio Graeca esset. Cum nemo eam in tabulario Romano invenisset, Aelia exemplar integrum aperiri petivit. Signaculum rubrum ante testes fractum est, deinde versio Latina in mensa curiae posita est, in qua Aelia citationem Scauri quaesivit. Sed ante eam condicio de obsidione scripta erat, itaque Aelia citationem veram sed sine contextu esse dixit. Scaurus respondit se verba omisisse ut citationem brevem faceret. Aelia dixit verba condicionis omissa consilium mutare. Senatus Nicanorem cum altera versione vocandum esse decrevit. Interea Scaurus rogationem de imperio Varronis revocando proposuit. Rogatio parvo suffragio comprobata est. Illo die nuntius venit tres naves ignotas iter frumenti prope insulam interclusisse. Scaurus dixit obsidionem a Cleonice factam esse. Sed signa navium nondum cognita erant. Aelia duas res separandas esse dixit. Litterae Varronem Romam redire, conventio autem eum commeatum interclusum defendere iubebat. Utraque littera ad Varronem simul missa est. Una imperium revocabat; altera officium adhuc petebat. Scaurus sperabat utrumque consilium Varroni culpam daturum esse. Aelia Nicanori litteras privatas misit, quibus eum rogavit ut duas versiones et omnes condiciones servaret. Nicanor respondit depositum regale integrum esse. Ita exemplum quod Roma omiserat in Cyrena adhuc manebat.

Litterae Varronem revocantes et nuntius obsidionis una nave Cyrenam venerunt. Varro utramque litteram ante reginam aperuit atque dixit se Romam revocatum, commeatum autem iam interclusum esse. Cleonice duas versiones conventionis recitari iussit, ex quibus Nicanor condicionem de obsidione clare legit. Si iter frumenti interclusum esset, classis navigatura erat. Varro timebat ne navigando mandato revocandi non pareret. Cleonice timebat ne manendo conventionem frangeret. Quinque naves, quarum navicularii pretium iam acceperant, frumento plenae in portu exspectabant. Varro cogitabat: “Si classis manebit, Roma frumentum non accipiet.” “Si classis navigabit, Scaurus eam invasionem appellabit.” Varro consilium commune petivit. Cleonice dixit commeatum defendi, non Italiam peti, debere. Nicanor hanc sententiam in utraque versione scriptam esse dixit. Classis itaque ad iter frumenti profecta est. Duae triremes Romanae ante naves frumenti, duae Cyrenae post eas navigabant, dum liburnae inter alas nuntios portabant. Varro signa Romana in nave prima habebat. Cleonice signum regale in nave media habebat. Nicanor cum exemplis in liburna manebat. Prima nocte ventus unum rudentem fregit et antenna cecidit, sed nemo interfectus est, quod remiges navem ad insulam remigaverunt. Tertio die tres naves ignotae prope fretum visae sunt. Claustra e ligno inter duas earum trahebantur, ne naves frumenti per fretum transire possent. Varro discum suum ad solem sustulit, quo primum signum ad liburnas misit, dum Cleonice speculum ad alteram alam tenebat. Signum eius commeatum ante navigare iubebat. Sed nubes solem subito texerunt, sine quo speculum signum clarum dare non poterat. Prima liburna se signum regressus vidisse putavit. Secunda triremis signum navigandi acceperat. Duae alae itaque altera ab altera discesserunt. Naves obsidionis claustra aperuerunt et secundam alam admiserunt, post quam ea iterum clauserunt. Remigium post longum iter fessum erat. Aqua tamen post tempestatem parva erat. Varro pugnam sine commeatu facere noluit. Ille liburnam cum signo indutiarum misit. Praefectus obsidionis, cui Scaurus mandatum prius miserat, Varronem ad consilium vocavit; mandatum classem Cyrenae hostem publicam esse dicebat. Varro versionem Latinam conventionis ostendit, sed praefectus dixit se excerptum tantum accepisse. Nicanor exemplar Graecum quoque ostendere volebat. Sed liburna eius a secunda ala separata erat. Praefectus indutias ad unam noctem dedit. Varro et Cleonice naves suas ad insulam applicuerunt. Naves frumenti in medio mari manebant. Sed obsidio iter frumenti adhuc intercludebat. Sine contextu scripto etiam signa navalia male intellecta erant.

Nocte Nicanor, qui versionem Graecam et tertium exemplar ferebat, inter duas classes navigavit. Praefectus obsidionis tria exemplaria contulit. Versio Latina et Graeca easdem condiciones habebant, excerptum autem Scauri sola verba de classe, omisso contextu ante et post citationem. Praefectus se mandatum falsum accepisse non dixit, sed id non integrum esse agnovit. Indutiae nunc tres dies habebant, intra quos Aelia, quam senatus ad compositionem miserat, ad insulam sub signo pacis applicuit. Primum omnes nautas et remiges sine discrimine civitatis incolumes manere iussit. Deinde de traditione potestatis actum est. Varro imperium classis Romanae deposuit, Cleonice imperium navium Cyrenae arbitris tradidit, praefectus autem obsidionis claustra removenda esse promisit. Naves frumenti Romam sine armis navigaturae erant. Triremes Cyrenae ad portum suum rediturae erant. Traditio navium sub testibus ita facta est ut nulla navis privata caperetur atque navicularii contractus et pretium servarent. Portorium trium mensium remissum est, qua remissione conventio prior confirmata est. Praefectus obsidionem solvit et claustra e freto sustulit, tum prima navis frumenti inter classes transiit. Varro discum navalem in mensa posuit, prope quem Cleonice signaculum regale posuit. Haec traditio potestatis, non deditio civitatum, erat. Cleonice regnum et leges suas servabat. Varro sine imperio sed incolumis Romam rediturus erat. Nicanor exemplaria ut depositum publicum accepit atque ea cum Aelia Romam tulit. In curia Scaurus excerptum suum iterum recitavit. Aelia citationem intra contextum plenum posuit. Nicanor versionem Latinam recitavit, deinde Graecam per interpretem alterum probavit. Partes, condiciones, et signacula inter se consentiebant. Verba omissa in solo excerpto Scauri inveniebantur. Scauro dicenti se rem publicam defendere voluisse Aelia respondit finem bonum verba omissa iusta non facere. Senatus novam cognitionem de citatione decrevit. Domitia et Plautia rationes pecuniae tradere iussae sunt. Iudicium Scauri illo die perfectum non est. Sed excerptum eius iam pro tota conventione haberi non poterat. Varro dixit: “Si contextus prius servatus esset, classis non divisa esset.” Cleonice respondit: “Si signa clara fuissent, tamen verba iudicanda essent.” Aelia compositionem inter Romam et Cyrenam scripsit. Societas frumenti sine uno domino mansit. Nicanor fideiussor exemplarium factus est. Unum depositum in tabulario publico positum est, alterum Aureliae et Roscio traditum. Aurelia signacula et contextum custodire debebat. Roscius rogatus est quo modo populus rem totam videre posset. Documenta certaminis finem fecerant sed omnibus clara non erant. Ita fabula publica ex tabulario integro paranda erat.