XXXIV. Fabula Publica

Post compositionem cum Cyrena pax Romae nondum firma erat, nam quamquam pugna perfecta erat, multae fabulae inter cives manebant. Alii Scaurum rem publicam servavisse, alii eum verba vera sine contextu recitavisse dicebant. Quoniam documenta integra in tabulario erant sed pauci cives tot exemplaria legere poterant, Aelia fabulam publicam proposuit. Ea dixit facta civibus videnda et audienda esse. Magistratus ludos et scaenam dederunt, quorum unus editor ludorum factus est. Roscius gregem suum ad theatrum duxit atque ante fabulam agendam ad tabularium venit. Aurelia claves et indicem documentorum habebat, Nicanor duas versiones conventionis ferebat, Valeria autem testimonia priora ordine posuit. Artemidorus tabulam veterem quae Caesarem monebat, Aelia compositionem et rationes pecuniae ad mensam posuit. Sex custodes documentorum ad unam mensam sederunt. Roscius dixit se res omnes agere non posse. “Fabula brevis non omnia documenta accipit.” “Sed quod accipit sine fonte accipere non debet.” Aurelia primam recensionem indicis faciens titulum cuiusque documenti recitavit, dum Nicanor originem cuiusque exempli ostendebat. Valeria quaesivit quis rem oculis vidisset. Artemidorus quaesivit quis rem deinde narravisset. Aelia quaesivit quae sententia sine teste esset. Tres partes in mensa factae sunt: prima documenta integra, secunda testimonia cum nominibus, tertia sententias sine fonte habebat. Roscius tertiam partem a scaena removit. Deinde quattuor facta elegit. Primum geminos post tempestatem separatos ostendebat, quorum anuli similes recognitionem deinde probaverant. Secundum tabulam quae Caesarem monebat ad sellam vacuam ferebat; ea vera sed serius exhibita erat. Tertium relationem falsam et signum fractum ostendebat. Rami et termini de causa agri erant. Quartum duas versiones et discum navalem ostendebat. Excerptum breve prope exemplaria integra positum est. Aurelia unum exemplar scaenicum transcripsit, in quo verba longa, sed nullam condicionem quae sensum mutaret, omisit. Cum Nicanor versionem scaenicam cum utraque versione contulisset, unum mendum in nomine portus invenit, quod Aurelia statim correxit. Roscius personas et res inter quattuor actus divisit. Unus histrio duas partes agere poterat. Una persona tamen duos homines simul repraesentare non poterat. Ita vestimentum et gestus inter actus mutanda erant. Documenta ipsa in tabulario mansura erant, exemplaria tantum in theatro exhibenda. Fabula ex tabulario veniebat sed tabularium non mutabat.

Theatrum magnam caveam habebat, cuius proscaenium ante scaenam positum erat, orchestra autem inter proscaenium et primos gradus, ubi chorus se exercebat. Velarium, quod solem a spectatoribus sed non vocem prohibebat, partem caveae tegebat. Machina parva, quae discum navalem tollere poterat, post scaenam posita est. Roscius machinam uno tantum actu moveri volebat. “Res clara, non res mira, docet,” dixit. Artemidorus actores ad proscaenium vocavit atque metrum ante recitationem docuit. Metrum est modus quo syllabae in versu ponuntur. Quantitas ostendit quae syllaba longa sit et quae brevis. Vocalis longa syllabam longam facere potest. Etiam vocalis ante duas consonantes saepe longam syllabam facit. Actor quantitatem non solis litteris iudicabat. Is verbum totum et verba proxima audire debebat. Iambus est pes brevem syllabam ante longam habens. Artemidorus lapidem parvum et magnum in mensa posuit. Lapis parvus syllabam brevem, magnus longam ostendebat. Duodecim lapides unum senarium, qui sex pedes habet, ostendebant. Sed fabula etiam alios pedes in versu accipere potest. Roscius primum versum ex sex iambis paravit. “Voca, roga; vide, nota; proba, nega.” Chorus versum pedibus scandebat, dum unus ictus in longa parte cuiusque pedis audiebatur. Accentus verbi et ictus metri saepe consentiebant, sed non semper in uno loco erant. Artemidorus dixit utrumque audiendum esse. Secundus versus quoque sex iambos habebat. “Tace, sede; tene, move; iube, veta.” Actor verba non sine sensu declamavit. Alius actor sedebat dum alter eum moveri iubebat, atque ita gestus pronuntiationem clariorem faciebat. In medio versu caesura, quae finis verbi intra pedem erat, audiri poterat. Post caesuram actor partem alteram versus dicebat. Tertius versus initium et discessum habebat. “Veni, mane; doce, cave; vale, fuge.” Chorus tres versus concentu repetivit. Deinde Roscius elisionem ostendit. Artemidorus verba “multa aqua” in tabula posuit, in quibus vocalis in fine primi verbi non auditur, sed duae vocales una syllaba audiuntur. Pronuntiatio celerior sed clara mansit. Canticum chori alium cantum habebat. Tibicen cantum, qui verba non celabat, tenebat dum chorus movebatur. Roscius cantum improbavit si documentum audiri non poterat. Artemidorus recitationem approbavit si verba et metrum clare audiebantur. Histriones omnes actus sine personis repetiverunt, deinde personas acceperunt et totam fabulam egerunt. In fine exercitationis mendum gestus et mendum verbi separata sunt. Correctio gestus Roscio, correctio verbi Aureliae data est.

Die ludorum cavea ante lucem aperta est. Spectatores tesseras ad portas ostenderunt. Senatores, mercatores, nautae, milites, et discipuli in cavea erant. Editor ludorum in orchestra stans dixit fabulam ex documentis publicis factam esse atque spectatores post eam interloqui posse. Valeria modum contestationis docuit. Qui correctionem peteret actum et fontem dicere debebat. Plausus et sibilus soli exceptionem non faciebant. Tibia initium primi actus nuntiavit. Duae personae geminorum in proscaenium venerunt. Unus histrio vestimentum Violae, alter Sebastiani habebat. Actor Violae anulum sustulit, actor Sebastiani similem, aqua autem inter eos repraesentabatur. Chorus primum senarium dixit. “Voca, roga; vide, nota; proba, nega.” Gemini se vocabant sed inter se audire non poterant. Actus mortem non ostendebat quia uterque vixerat. Post breve canticum histriones vestimenta et personas mutaverunt. Ille actor nunc tabellarium egit, dum sella magistratus in medio proscaenio vacua erat. Tabellarius tabulam quae Caesarem monebat ad sellam tulit. Sed magistratus iam ad curiam profectus erat. Chorus secundum versum dixit. “Tace, sede; tene, move; iube, veta.” Verba contraria mandatum ambiguum faciebant. Spectatores sellam vacuam et tabulam simul videbant. Roscius nullam caedem in scaena ostendit. Sonus post scaenam factus est et populus mortem intellexit; in tertio autem actu signum fractum in mensa iacebat. Dum actor relationem falsam magna voce declamabat, alter ramum olivae et tabulam agri exhibuit atque chorus Valeriae testimonium recitavit. Chorus dixit se quod nesciret non affirmare. Actor qui relationem falsam tulerat personam deposuit. Facies actoris nuntium auctorem mendacii non esse ostendebat. Ita fabula culpam officio, non faciei, dedit. Quartus actus in portu Cyrenae positus est. Duae tabulae ante populum positae sunt. Nicanor ipse e margine verba Latina et Graeca recitavit. Actor Scauri excerptum breve sustulit. Altera pars chori condicionem omissam dixit. Machina discum navalem sustulit. Alius actor speculum sine sole tenebat. Alae navium in partes contrarias movebantur. Sed ante pugnam personae depositae sunt. Aelia in scaenam sine persona venit. Ea imperium depositum et civitates servatas recitavit. Chorus tertium senarium dixit. “Veni, mane; doce, cave; mone, vale.” Sex imperia brevia facta multa facere poterant. In fine concentus omnia signa in una mensa posita sunt: anuli, tabula, signum, ramus, discus, et exemplaria ibi erant. Sella vacua tamen in medio mansit. Fabula quaerebat quis absentibus documenta interpretaretur. Plausus magnus factus est sed Roscius manum sustulit. Nondum tempus laudandi tantum, sed nunc tempus recensionis publicae erat.

Valeria mensam ante proscaenium poni iussit, ad quam Aurelia exemplar scaenicum et indicem tulit, dum Roscius actores prope scaenam manere iubebat. Aelia et Nicanor testes recensionis erant, cum prima contestatio a veteri nauta venit. Ille tertiam navem in actu Cyrenae non videri dixit. Valeria quaesivit num ipse eam navem vidisset. Nauta dixit se in illa nave remigem fuisse, itaque Nicanor numerum navium in relatione quaesivit. Versio Latina tres naves obsidionis habebat atque Graeca quoque tres. Aurelia exceptionem fonte duplici probatam esse dixit. Roscius correctionem in tabula scaenica scripsit; secunda autem contestatio a mercatore facta est. Ille dixit immunitatem portorii sine fine fuisse. Aelia quaesivit quo documento id probaretur. Cum mercator nullum documentum haberet et Nicanor condicionem trium mensium recitavisset, Aelia exceptionem sine fonte improbavit. Mercator sententiam suam habere poterat, sed ea fabulam publicam mutare non poterat. Tertia exceptio a femina Veronae venit. Ea dixit tabulam matrimonii ante pugnam depositam esse, quam actor tamen post pugnam deposuerat. Aurelia indicem documentorum Veronae aperuit, in quo dies depositionis scriptus erat. Valeria testimonium feminae cum indice consentire dixit. Roscius ordinem tertii actus corrigendum esse agnovit. Deinde puer de pallio interlocutus est. Ille pallium tabellarii rubrum fuisse dixit. Valeria risit sed fontem iterum petivit. Puer dixit se pallium in alia fabula vidisse, quod hunc actum probare non poterat, itaque exceptio admissa non est. Artemidorus pronuntiationem quoque examinavit. Unus spectator condicionem in quarto actu audire non potuerat. Hic non de documento sed de recitatione questus est, quare Roscius illum histrionem versum iterum declamare iussit. Histrio tardius et clarius dixit, ut nunc syllaba in fine audiri posset. Artemidorus pronuntiationem secundam approbavit. Aurelia mendum scriptum et vocem male auditam separavit. Mendum in exemplari scriptum erat et post correctionem non manebat. Sed vox repetitione statim corrigi poterat. Post omnes exceptiones duo actus iterum acti sunt: actus Cyrenae nunc tres naves habebat, in actu Veronae depositio ante pugnam posita est. Populus mutationes oculis vidit. Valeria omnes correctiones admissas recitavit, Aelia autem omnes exceptiones improbas cum causa dixit. Aurelia recensionem secundam transcripsit, quam Roscius et editor signis suis probaverunt, dum Nicanor custodiam exemplarium confirmabat. Recensio correcta in tabulario publico deposita est. Documenta ipsa tamen integra manserunt. Artemidoro dicenti fabulam memoriam servare posse Aurelia respondit memoriam sine correctione errare posse. Senatus exemplar alterum in Illyricum mittendum esse decrevit. Artemidorus et Aurelia consenserunt se iter facturos esse. Ipsi recensionem, fontes, et correctiones in nave portaturi erant. Fabula iam non finis documentorum sed via ad novos homines erat.