XXXII. Exercitus et Civitas

Accusatio Scauri nondum a senatu iudicata erat, cum nuntii ab oppido sociorum venerunt. Hostes vias frumenti clauserant et portas oppidi petebant. Praesidium parvum cibaria ad decem dies tantum habebat. Senatus statim supplementum mittendum esse decrevit. Scaurus dixit Martialem periculum sed etiam auxilium esse. Ita imperium eius ad unum bellum ratum habitum est. Martialis dilectum in campo aperuit, ubi conscriptio per quattuor dies facta est. Quamquam multi tirones numquam in acie steterant, triginta evocati ad signa sua redierunt. Evocati tirones in contubernia octonum militum diviserunt, quibus singulis unus evocatus cibaria et sarcinas curabat. Martialis tirones et veteranos uno sacramento iurare iussit. Profectio itaque diligenter parabatur. Primum agmen sine impedimentis ambulare didicit. Deinde plaustra impedimentaria post cohortes posita sunt. Equitatus utramque alam itineris custodiebat. Exploratores viam ante agmen examinabant. Martialis agmen tam diligenter duxit ut omnes signa sequerentur. Tertia nocte exercitus ad viam pervenit, quam magnae arbores ab hostibus positae clauserant. Dux quaesivit quot arbores viam clauderent. Exploratores responderunt parvam viam per silvam inventam esse. Martialis alam equitatus expeditam per parvam viam misit, dum milites arbores amovebant, ut impedimenta postridie per viam ducerentur. Prope oppidum Martialis locum castris elegit, ubi tirones fossam latam duxerunt, evocati terram e fossa in aggerem iecerunt, et alii milites sudes posuerunt. Ita castra ante noctem munita sunt. Munitio nondum perfecta sub prima vigilia recognita est. Martialis munitionem statim corrigi iussit. Castra stativa non erant; tamen firma esse debebant. Hostes nocte ad castra venerunt sed fossam transire non potuerunt. Post impetum penuria frumenti maior facta est, nam frumentatio per agros hostium magnum periculum habebat et equis quoque pabulum non erat. Martialis distributionem cibariorum minuere iussit. Dux ipse cibarium tironum accepit; quamquam stipendium nondum advenerat, evocati non discesserunt, quia ducem cum eis cibaria parva accipere videbant. Martialis aciem prima luce duxit. Equitatus in una ala hostium viam clausit, cohortes expeditae ad portam oppidi contenderunt, et praesidium ex oppido simul exiit. Hostes inter duas acies diu manere non potuerunt. Multi arma posuerunt; ceteri in montes fugerunt. Commeatus frumenti illo die ad oppidum pervenit. Martialis supplicationem non sibi sed militibus deberi dixit. Regressus exercitus cum disciplina factus est. Martialis oppidum servaverat; civis difficilis Romam redibat.

Cum cives Romae victoriam iam cognovissent et senatus supplicationem trium dierum decrevisset, Aelia Martialem prope portam convenit atque dixit accusationem Scauri adhuc manere. Imperium unius belli iam finem habebat. Senatus quaerebat num regressus et rationes rata habenda essent. Scaurus etiam suffragium civitatis petebat. Mos erat ut dux de factis suis concivibus responderet. Martialis in contione rogandus erat cur dilectum fecisset. Quaerendum quoque erat quo modo stipendium distributum esset. Sed Martialis morem sibi malum putavit. “Rem publicam servavi,” dixit. “Cur iis supplicem qui in acie numquam steterunt?” Aelia respondit civitatem non unam aciem esse. “Concivis ius habet rogandi quid nomine suo actum sit.” Martialis tamen contumax mansit. Ad contionem venit sed verba parata non legit. Scaurus ante locum contionis acta belli tenebat. Tribunus rogavit cur supplementum sine altera sententia motum esset. Martialis respondit: “Si morati essemus, oppidum deletum esset.” Scaurus quaesivit cur evocati ei et non senatui parerent. Martialis dixit eos optimo duci parere. Haec superbia per totam contionem audita est. Unum civem de filio vulnerato quaerentem Martialis tacere iussit; alteri de stipendio non soluto interroganti dixit quaestorem, non se, pecuniam curare. Scaurus Martialem imperiosum populo ostendit. Aelia inter eos pacem facere conata est: facta bona Martialis et ius rogandi simul defendit, sed maritus verba eius interpellavit. “Non veniam a populo petam,” clamavit. “Neque minoribus supplicabo.” Cum multi concives irati essent, Scaurus primam rogationem ostendit, quae imperium Martialis non ratum habendum esse dicebat. Haec pars magno suffragio comprobata est. Ea Martialis exsilium petebat quia ille contumax erat. Aelia dixit superbiam non esse proditionem. Scaurus respondit ducem sine civitate exercitum habere non posse. Martialis se a civitate relictum esse credidit, cui tamen ipse prius verbis non paruerat. Maior pars rogationem de exsilio accepit, itaque Martialis intra tres dies Italiam relinquere debebat. Aelia cum eo proficisci parata erat. Martialis eam cum Lentulo manere iussit. “Tu patrem servavisti; me servare non debes,” dixit. Aelia respondit officium mutuum sine veritate servari non posse. Martialis nocte sine militibus egressus est. Scaurus exsilium victoriam civitatis appellavit. Sed ira ducis post profectionem nondum finem habebat.

Martialis ad civitatem sociorum prius victam contendit, quae agros et obsides Romanis dederat atque multos iuvenes sub signis Romanis miserat; pax tamen sine aequis condicionibus manebat. Dux sociorum Martialem ad portam interrogavit. “Cur imperator Romanus ad hostes suos venit?” quaesivit. Ille dixit civitatem suam fidem eius reliquisse. Dux sociorum eum transfugam appellare noluit. Transfuga enim pecuniam plerumque petit; salutem quoque petit. Martialis neque pecuniam neque tectum solum petebat. Postquam ille duci sociorum vias et munitiones ostendit, dux cum senibus civitatis pacisci constituit. Martialis promisit obsides ad civitates sociorum restitutum iri. Socii promiserunt exercitum ad iudicium, non ad caedem, motum iri. Haec verba in duabus tabulis obsignata sunt, quas unus obses utriusque partis custodiebat. Post septem dies dilectus sociorum factus est, ad quem veterani qui prius sub Romanis stipendia fecerant venerunt. Martialis desertionem militum Romanorum non laudavit. Dixit militem sacramento suo primum solvendum esse. Tamen transfugas de itineribus interrogavit. Martialis defectionem malam esse dixit. Martialis tria agmina duxit, quorum primum expeditum sine plaustris erat, secundum frumentum et cibaria ferebat, tertium impedimenta et obsides custodiebat; equitatus autem alas omnium agminum custodiebat. Profectio nocte facta est ne speculatores numerum viderent. Cum prima civitas in via portas clausisset, Martialis impetum facere noluit, sed internuntium ad magistratus misit, qui indutias unius diei dedit. Martialis dixit civitatem arma dedere posse sine caede. Post meridiem deditio facta est: portae apertae sunt et praesidium discessit. Martialis milites domos civium servare iussit. Cibaria pretio iusto empta sunt. Altera civitas sine deditione indutias petivit, cuius oratoribus pacisci volentibus Martialis viam apertam et pabulum petivit. Post pactionem agmen ad parvum spatium a Roma pervenit. Nuntios, qui ad urbem celerius quam exercitus cucurrerant, Scaurus in senatu interrogavit. Ille quaesivit num multae civitates defectionem fecissent. Nuntius respondit duas civitates portas aperuisse neque defectionem fecisse. Scaurus tamen magnam defectionem nuntiavit. Ille dixit Martialem Romam impetu petiturum esse. Aelia rogavit num acies iam pugnavisset. Nemo pugnam factam esse poterat dicere. Sed agger et fossa Martialis prope Romam videbantur. Exercitus castra stativa ad longam moram muniebat. Cives qui duci imperium abstulerant nunc ducem timebant. Martialis ipse inter iram et officium dividebatur. Si urbem intravisset, victor fortasse fuisset. Sed nesciebat num bonus concivis post victoriam futurus esset.

Senatus duas legationes ad castra misit, quarum oratoribus beneficia priora populi Romani recitantibus Martialis respondit populum beneficiorum suorum immemorem esse. Martialis imperium eorum non ratum habuit. Prima legatio sine indutiis Romam rediit, deinde sacerdotes cum ramis pacis venerunt. Hi supplicationem publicam ante portam castrorum fecerunt. Martialis honorem eis dedit sed aciem non movit. Aelia dixit alios oratores nihil novi dicturos esse, itaque ipsa ad castra ire constituit. Lentulus, qui dixit suam divisionem initium huius periculi fuisse, cum filia proficisci voluit. Duo magistratus sine armis cum eis venerunt. Internuntius nomina legatorum ad Martialem tulit. Martialis nomen Aeliae audiens diu tacuit. Ille indutias ad occasum solis dedit. Aelia, Lentulus, et magistratus fossam transierunt. Aelia maritum post multos dies vidit. Aelia ei non supplicavit. Neque virtutem eius negavit. Primum quaesivit cur Romam cum exercitu venisset. Martialis respondit se a civitate in exsilium missum esse. Aelia dixit iniuriam exsilii caedem iustam non facere. Deinde quaesivit quid socii a victoria sperarent. Martialis dixit se obsides, agros, et aequum foedus sperare. Dux sociorum prope mensam haec verba audivit. Aelia duas tabulas arbitrationis in mensa posuit, quarum prima exsilium Martialis iterum iudicandum, altera obsides et agros restituendos esse dicebat. Aelia rogavit ut utraque lis simul audiretur. “Si Romani tantum te iudicaverint, socii tibi non credent,” dixit. “Si exercitus tantum Romam iudicaverit, civitas libera non erit.” “Arbitri ita ex utraque parte eligendi sunt.” Lentulus deinde ad maritum filiae processit. Senex confessus est se auctoritatem sine officiis divisisse. “Tu nunc exercitum sine civitate tenes,” dixit. “Noli errorem meum maiorem facere.” Martialis Lentulum sub tecto tremuisse recordatus est; nunc tota Roma sine praesidio timebat. Sed dux sociorum condiciones certas petivit. Aelia indutias triginta dierum proposuit. Obsides interea ab arbitris custodiendi erant. Utraque pars promisit se novas munitiones non facturam esse. Cibaria exercitui a civitatibus pretio iusto dabantur. Omnes transfugae sine poena ad sua signa redituri erant. Dux sociorum cum senibus consilium habuit, quibus defectio longa agris suis nocitura erat, cum stipendium et frumentum iam parva essent. Dux sociorum indutias accepit sed agmen a Roma duxit. Deinde cohortes sociorum signa moverunt. Martialis cum solis Romanis exsulibus mansit. Aelia non veniam sed dimissionem imperii petivit. Martialis imperium deposuit atque omnes milites sacramento solvit. Tirones ad familias, evocati ad agros redierunt. Martialis ipse in castris sine contubernio mansit. Scaurus eum interficiendum esse deinde dicturus erat. Sed foedus indutiarum eum a morte servabat. Martialis imperium reliquit et arbitrationi se dedit. Aelia cum eo ad fines civitatis ambulavit. Exercitus ad socios sine pugna rediit. Civitas servata erat, sed de navibus frumenti inter socios lis manebat. Ita senatus legationem ad litem trans mare iudicandam mittendam esse decrevit.