XVII. Acta et Audita

Mane post naufragium reliquiae navis in tribus litoribus iacent. Ligna, funes, sarcinae, et merces a cultoribus colliguntur. Nomen domini cuiusque rei in tabula scribitur. Res sine domino statim non aperitur neque venditur. Hoc ius vectores absentes servat. Cista a Silvano invenitur, sed non aperitur. Filum cistae adhuc integrum est. Nodus quoque integer est et sigillum publicum non mutatur. Silvanus duos cultores praesentes vocat. Cista ante eos tollitur et ad fundum Silvani portatur. Fundus est ager quem Silvanus possidet et in quo laborat. Terminus est saxum quod fines fundi ostendit. Silvanus dicit: “Cista in fundo meo invenitur, sed mea esse non dicitur.” Cultores respondent: “Nos testes sumus; cista clausa a te servatur.” Interea Crispus per litus procedit et signa in harena sequitur. Ille a cultore invenitur et ad fundum ducitur. Crispus sigillum cistae videt et statim eam cognoscit. “Haec cista a me ex Ostia portatur,” dicit. “Libelli magistratus in ea servantur.” Silvanus respondet: “Ergo custodia tibi tradi potest, si ius tuum probatur.” Tum cliens Rufini inter arbores venit. Ille ad cistam currit et clamat: “Ea a me vindicatur!” Crispus clamat: “A te capitur, non iure vindicatur.” Cliens dicit: “Ego vector sum et possessionem cistae habeo.” Silvanus rogat: “Possessio sine testibus ius facit?” Cliens respondere conatur, sed cultores eum non cognoscunt. Crispus libellum parvum cum signo Laelii ostendit. Cliens iratus terminum fundi manu movet. Silvanus clamat: “Terminus meus a te movetur; haec iniuria est.” Iam duae res quaeruntur: cui cista iure traditur et a quo fundus iure possidetur? Silvanus cognitionem in villa Sereni parari iubet. Serenus olim magistratus est et quaestiones cognoscere potest. Marcia scriba consilii est et acta in tabulis scribit. Cista a quattuor viris ad villam portatur. Cliens quoque ducitur, sed ambulare potest. Omnes audiuntur, et verba eorum ordine scribuntur. Prima quaestio de cista est; secunda de termino. Nemo adhuc reus iudicatur; omnes voces audiuntur.

Dum cista ad villam portatur, Marcellus in cubiculo Sereni manet. Alia vestis ei a Marcia datur et vulnus parvum lavatur. Deinde Marcellus ad cognitionem vocatur. Serenus ad mensam sedet; Marcia cum tabula prope patrem sedet. Tabula mendax ante Marcellum ponitur. Serenus dicit: “A me interrogaris, Marcelle, sed nondum accusaris.” Marcellus respondet: “A Fabia non accusor; ego eam accuso.” “Cur Fabia accusatur?” rogat Serenus. Marcellus dicit: “Quia haec verba ab ea scribuntur.” Marcia statim rogat: “Unde scis verba ab ea scribi?” “Scriptura eius esse creditur,” respondet Marcellus. Serenus dicit: “Nunc duas sententias conferimus.” Marcellus dicit: “Rufinus Fabiam accusat.” Serenus haec verba mutat: “Fabia a Rufino accusatur.” Marcia scribit: “Rufinus agit; Fabia accusatur.” Serenus rogat: “Rufinus praesens est?” Marcellus respondet: “Non hic est; cliens eius hic est.” “Fabia praesens est?” rogat Marcia. “Non hic est,” respondet Marcellus, “sed nomen eius saepe dicitur.” Serenus dicit: “Homo absens facile accusatur et non facile auditur.” Marcia rogat: “Quis verba falsa pronuntiat?” Marcellus respondet: “Cliens Rufini ea pronuntiat.” “Ergo verba a cliente pronuntiantur,” dicit Marcia. “Testimonium eius a te creditur, sed ratio eius non probatur.” Marcellus dicit: “Scripturam oculis meis video.” Serenus respondet: “Oculi quoque errant, si mutatio celatur.” Ille veterem tabulam e cista privata tollit. “Romae etiam de me multa dicuntur,” dicit Serenus. “Serenus pecuniam publicam capere dicitur.” “Decretum ab eo corrumpi creditur.” “His verbis ego in exsilium vocor et nunc in Aeolia exsulo.” Marcellus rogat: “Verane sunt?” Serenus respondet: “Pars vera est, pars falsa; ordo mutatur.” “Una sententia detrahitur et alia adicitur.” Marcia dicit: “Pater absens accusatur; alter homo praesens auditur.” “Tu praesens audiris,” dicit, “sed Fabia absens iudicatur.” Ille rogat: “Quibus signis scripturam veram cognoscimus?” Marcia respondet: “Non uno signo; omnia discrimina conferuntur.” Serenus alias quaestiones facit, sed sententiam nondum dicit. Crispus et Silvanus iam ad ostium adveniunt.

Cista in medio atrio ponitur et a Marcia aperitur. Libelli publici ordine tolluntur et a Crispo leguntur. Deinde duae tabulae Fabiae ante consilium ponuntur. Una tabula vera, altera mendax esse dicitur. Marcia et Crispus eas conferunt. Primum fila conferuntur. Filum tabulae verae album est; alterum maculam nigram habet. Deinde nodi spectantur. Filum verum duos nodos habet; alterum unum nodum habet. Sigilla quoque a consilio cognoscuntur. Sigillum Laelii in exemplari vetere ostenditur. Unum sigillum cum exemplari consentit; alterum non consentit. Crispus dicit: “Discrimen a mari non venit.” Marcia margines tabularum simul tenet. In margine tabulae mendacis parva rima invenitur. Haec rima prope verbum mutatum videtur. Cera maculam habet et macula ibi manet. Marcia stilum capit et mutationem sine nova scriptura ostendit. “Hic unum verbum detrahitur,” dicit; “hic aliud adicitur.” Crispus respondet: “Scriptura similis est, sed ordo corrumpitur.” Cliens Rufini interrogatur: “Quis hanc tabulam tibi tradit?” Ille respondet: “In via mihi traditur.” “A quo?” rogat Marcia. Cliens tacet; responsum eius a scriba exspectatur. Silvanus dicit: “Res sine domino inventa non statim possidetur.” Crispus adicit: “Testimonium sine nomine testis non statim creditur.” Serenus veterem tabulam suam ad novas tabulas confert. In ea quoque margo mutatur et sententia corrumpitur. Exemplar integrum in tabulario Romae servari potest. Marcia dicit: “Si exemplar invenitur, mutatio probatur.” Serenus respondet: “Ergo causa mea Romam transmittitur.” Consilium omnes tabulas, fila, nodos, et sigilla in tabula scribit. A Marcia primum exemplar scribitur. A Crispo exemplum scripturae cognoscitur. A Silvano locus ubi cista invenitur ostenditur. A duobus cultoribus custodia cistae probatur. Marcellus dicit: “Nunc non verba sola audio; argumenta mihi ostenduntur.” Serenus respondet: “Quod ostenditur tamen probari debet.” Quaestio corrigitur cum res novae inveniuntur. Iniuria corrigi potest, si testimonia servantur. Consilium ad decretum procedit.

Scriba sententiam consilii clara voce recitat. Primum de cista iudicatur. Cista in custodia Silvani iure servatur. Possessio clientis sine testibus non probatur. Cista Crispo, nuntio publico, restituitur. Cliens eam vindicare prohibetur, sed Syracusas ire potest. Deinde de fundo Silvani iudicatur. Terminus a cliente movetur et iniuria a testibus videtur. Ius Silvani ex hereditate a consilio probatur. Terminus in loco suo restituitur. Decretum non solum dicitur; in tribus exemplaribus scribitur. Primum exemplar a Marcia scribitur et a Sereno corrigitur. Secundum exemplar a scriba duplicatur. Tertium exemplar a Crispo Syracusas portatur. Omnia exemplaria a testibus subscribuntur. Deinde testes fila ducunt et nodos faciunt. Exemplaria sigillis consilii obsignantur. Una tabula in tabulario Aeoliae servatur. Altera ad tabularium Romanum transmittitur. Tertia cum cista Crispo traditur. Causa Sereni quoque in tabulis scribitur. Marcia exemplar eius duplicat et cum decreto obsignat. Serenus statim non revocatur, sed causa eius iterum auditur. Marcellus rogat: “Qua via Fabiae iniuria corrigitur?” Serenus respondet: “Fabia ipsa audiri debet.” Tum velum prope litus videtur. Altera navis Aeoliam advenit. Fabia et Valeria in prora videntur. Crispus ad litus currit; Marcellus procul remanet. Navis ancora tenetur et parva navis ad harenam ducitur. Valeria prima descendit et clamat: “Ubi tabulae servantur?” Crispus respondet: “Servantur et nunc bene leguntur.” Fabia descendit et Marcellum procul videt. Ille dicit: “A me accusaris; a me audiri debes.” Fabia respondet: “A te tandem audior, sed nondum tibi credo.” Valeria ad Marciam accedit et exemplaria cognoscit. Marcia fila, nodos, et sigilla ostendit et ea confert. Fabia tabulam mendacem spectat et manum suam non cognoscit. “Mea scriptura corrumpitur,” dicit, “et nomen meum corrumpitur.” Serenus respondet: “Nunc vox tua in cognitione auditur.” Crispus cistam claudit et omnes tabulas ordine ponit. Silvanus fundum suum possidet, sed cum ceteris Syracusas venit. Ibi sententia Aeoliae a magistratibus publice recitatur. Prima iniuria probatur; altera causa Romam transmittitur. Homines et testimonia iterum simul sunt, sed iudicium adhuc manet.